![](https://tdri.uatcenter.com/wp-content/uploads/2023/07/rider-post-fb-1-1024x1024.jpg)
หนึ่งในอาชีพที่เติบโตอย่างมากในรอบเกือบสิบปีที่ผ่านมา คือ ไรเดอร์ พนักงานรับส่งอาหารผ่านแอปพลิเคชั่น ซึ่งธุรกิจบริการขนส่งอาหารผ่านแอปพลิเคชันนี้ สร้างอาชีพให้แก่ไรเดอร์มากกว่าแสนคน
แต่ที่ผ่านมามักจะเห็นการชุมนุมของกลุ่มไรเดอร์ ในการขับเคลื่อนข้อเรียกร้องอยู่เสมอ เนื่องจากสิทธิสวัสดิการและการคุ้มครองการทำงานกลับยังไม่ถูกพัฒนาให้เหมาะสม สะท้อนว่าปัญหาของไรเดอร์เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างของธุรกิจแพลตฟอร์มที่ยังไม่ได้รับการแก้ไข และที่ผ่านมามักเป็นการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าเป็นรายกรณีไป
ปัญหาที่ไรเดอร์ต้องเผชิญ
จากการเรียกร้องของไรเดอร์ โดยเฉพาะบนแพลตฟอร์มรับส่งอาหาร เห็นได้ว่าหลายครั้งไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่เป็นปัญหาที่ยังไม่ถูกแก้ไขในเชิงโครงสร้างการกำกับดูแล เช่น การคุ้มครองการทำงานหรือความเป็นธรรมในการเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขการทำงาน อย่างการถูกปรับลดค่ารอบ การเปลี่ยนวิธีคำนวณผลตอบแทนหรือโบนัส การปรับระบบจัดสรรงาน การขาดสวัสดิการ และหลักประกันการทำงาน การเปลี่ยนเงื่อนไข การทำงานโดยไม่แจ้งให้ทราบล่วงหน้า ฯลฯ
เหตุสำคัญที่ไรเดอร์ยังคงไม่ได้รับสิทธิและการคุ้มครองการทำงานที่ควรจะเป็น ไม่อาจมองเพียงแค่ว่าเป็นความรับผิดชอบของแพลตฟอร์มเท่านั้น เพราะที่ผ่านมากฎหมายแรงงานไทยกำหนดให้เรื่องดังกล่าวผูกโยงกับสถานะการจ้างงาน โดยปัจจุบันกฎหมายได้จำแนกสถานะการจ้างงานออกเป็นสองรูปแบบ ได้แก่ ลูกจ้างและผู้รับเหมาอิสระ
ปัญหาที่ไรเดอร์ต้องเผชิญคือ การถูกนิยามสถานะที่ไม่สอดคล้องกับสภาพการทำงานจริง โดยไรเดอร์มักจะถูกเรียกเป็นพาร์ตเนอร์ของแพลตฟอร์มหรือถูก เหมารวมว่าเป็นแรงงานอิสระ แม้ว่าไรเดอร์ บางรายจะทำงานเสมือนลูกจ้างหรือบางแพลตฟอร์มจะกำหนดเงื่อนไขการทำงานที่เข้าข่ายนายจ้างกับลูกจ้างก็ตาม
ผลสำรวจจากงานศึกษาแนวทางการกำกับ Digital platform ในประเทศไทย ของ TDRI ปี 2565 พบว่า ไรเดอร์ส่วนใหญ่ถูกกำหนดเงื่อนไขการทำงานในลักษณะเดียวกับลูกจ้าง เช่น การกำหนดช่วงเวลา รับงาน การกำหนดผลตอบแทน การกำหนดบทลงโทษเมื่อไม่ปฏิบัติตาม ฯลฯ แต่สิทธิที่ได้รับกลับน้อยกว่าหรือเทียบเท่าการเป็นผู้รับเหมาะอิสระเท่านั้น
แม้ว่าขบวนการเรียกร้องของไรเดอร์จะเกิดขึ้นหลายครั้ง แต่กลับไม่ได้ถูกแก้ไขอย่างจริงจัง เพราะเป็นการรวมกลุ่มแบบชั่วคราว และเป็นการต่อรองไกล่เกลี่ยระหว่างกลุ่มไรเดอร์ที่มารวมตัวกันกับผู้แทน ของแพลตฟอร์ม ผลสุดท้ายกลุ่มไรเดอร์ที่มีอำนาจต่อรองน้อยกว่ามักจะเป็นผู้ที่ต้อง ยอมรับและปรับตัวตามการตัดสินใจของแพลตฟอร์ม
ข้อเสนอเพื่อเพิ่มสวัสดิการและการคุ้มครองไรเดอร์
เนื่องจากอาชีพไรเดอร์มีความยืดหยุ่นสูง ลักษณะการทำงานแตกต่างกัน รวมถึงความต้องการสวัสดิการที่ต่างกัน ตัวอย่างจากผลสำรวจของ TDRI ปี 2565 พบว่า ไรเดอร์ที่มีรายได้หลักจากอาชีพไรเดอร์จะสนใจค่าจ้างขั้นต่ำ การชดเชยรายได้เมื่อเกิดอุบัติเหตุ และ สิทธิในการรวมกลุ่ม ขณะที่ไรเดอร์ที่รับงานแบบรายสะดวกจะต้องการประกันอุบัติเหตุและประกันสุขภาพ
ดังนั้น แนวคิดเรื่องการคุ้มครองการทำงานของไรเดอร์จึงไม่ควรกำหนดแบบตายตัว แต่ควรสอดคล้องกับลักษณะการทำงาน โดยไรเดอร์ควรจะได้รับการคุ้มครองเพิ่มขึ้นตามระดับอำนาจควบคุมของแพลตฟอร์ม อย่างไรก็ดี เพื่อเป็นการสร้างหลักประกันการทำงานขั้นพื้นฐานแก่ ไรเดอร์ทุกคน ภาครัฐควรกำหนดมาตรฐานการคุ้มครองแรงงานขั้นต่ำ ได้แก่
(1) การชดเชยความเสียหายเมื่อเกิดอุบัติเหตุระหว่างการทำงาน โดยกรณีที่ผู้เสียหายเป็นบุคคลที่สาม แพลตฟอร์มจะต้องเป็นผู้รับผิดชอบโดยจัดให้มีประกันคุ้มครองบุคคลดังกล่าว
กรณีความเสียหายเกิดกับไรเดอร์ แพลตฟอร์มจะต้องเป็นผู้รับผิดชอบหากมีส่วนให้เกิดเหตุดังกล่าว เช่น การกำหนดเงื่อนไขการทำงานที่เพิ่มความเสี่ยง
(2) การรับรองสิทธิการรวมตัวของแรงงานบนแพลตฟอร์ม และ
(3) การอำนวยความสะดวกด้านงานเอกสารแก่ไรเดอร์ที่ต้องการเข้าร่วมกองทุนประกันสังคม
ทั้งนี้ เพื่อเป็นการตอบโจทย์ความต้องการ ที่หลากหลาย ภาครัฐควรวางกลไกส่งเสริมการแข่งขันระหว่างแพลตฟอร์มเพื่อเพิ่มความคุ้มครองแก่ไรเดอร์ตามระดับอำนาจการควบคุม และกำหนดให้แพลตฟอร์ม นำเสนอข้อมูลสวัสดิการและเงื่อนไขการทำงานที่ชัดเจนและเปรียบเทียบได้ง่าย หากมีการแข่งขันจะทำให้ไรเดอร์มีทางเลือกและ มีโอกาสได้รับสิทธิประโยชน์หรือการคุ้มครองที่ดีกว่าการคุ้มครองขั้นต่ำ
นอกจากนี้ เพื่อสร้างความเป็นธรรมในการทำงานแก่ไรเดอร์ที่เข้าข่ายเป็นลูกจ้าง จึงเสนอให้มีการจัดทำหลักเกณฑ์พิสูจน์สถานะลูกจ้างของไรเดอร์ หากแพลตฟอร์มมีอำนาจบังคับบัญชาไรเดอร์ตามหลักเกณฑ์ข้อใดข้อหนึ่งให้ถือว่าไรเดอร์นั้นมีสถานะเป็น ลูกจ้างและต้องได้รับการคุ้มครองตามที่กฎหมายแรงงานกำหนด
หลักเกณฑ์ที่ใช้พิจารณา ได้แก่ (1) ข้อกำหนดช่วงเวลาเปิดแอปพลิเคชัน (2) ข้อกำหนดห้ามรับงานจากที่อื่น (3) ข้อกำหนดให้ไรเดอร์ต้องรับงานตามการจัดสรร และ (4) ข้อกำหนดบทลงโทษถ้าไม่ทำตาม
สุดท้ายภาครัฐควรกำหนดหน้าที่หรือ แนวปฏิบัติของแพลตฟอร์ม เพื่อลดความเสี่ยง การใช้อำนาจต่อรองที่เหนือกว่าในการเอาเปรียบแรงงาน โดยภาครัฐควรกำหนดหน้าที่ของ แพลตฟอร์มให้ประเมินความเสี่ยงอัลกอริทึม หรือระบบจัดสรรงาน และรายงานต่อหน่วยงาน ที่เกี่ยวข้อง รวมถึงการกำหนดให้แพลตฟอร์มต้องแจ้งข้อมูลหากมีการเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขการ ทำงานให้แรงงานทราบล่วงหน้าอย่างน้อย 7 วัน ฯลฯ
ความท้าทายในการกำกับดูแลแรงงานบนแพลตฟอร์ม
ปัจจุบันหลายฝ่ายพยายาม ผลักดันร่างกฎหมายส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ พ.ศ…. โดยเพิ่มนิยาม “ผู้ประกอบอาชีพ กึ่งอิสระ” ซึ่งจะครอบคลุมแรงงานบนแพลตฟอร์มรวมถึง ไรเดอร์ รวมถึงการกำหนดสิทธิต่างๆ เช่น สิทธิในการรวมกลุ่ม สิทธิได้รับการคุ้มครองจากการขึ้นทะเบียนเป็นแรงงานอิสระ เป็นต้น
ดังนั้น การขับเคลื่อนร่างกฎหมาย ดังกล่าวถือเป็นโจทย์สำหรับรัฐบาลใหม่ เพื่อแก้ปัญหาแรงงานบนแพลตฟอร์มที่เรื้อรัง มานาน เราคงจะต้องติดตามว่ารัฐบาลชุดใหม่นี้ จะมีการผลักดันและแก้ไขร่างกฎหมายเพิ่มเติม หรือไม่ หรือหากผ่านกฎหมายฉบับดังกล่าว แล้ว จะช่วยแก้ปัญหาของไรเดอร์ได้มากน้อยเพียงใด เพราะการออกแบบการคุ้มครองการทำงานของไรเดอร์แบบเหมารวมนั้น อาจไม่ตอบโจทย์อย่างแท้จริง
บทความโดย อุไรรัตน์ จันทรศิริ
เผยแพร่ครั้งแรกใน กรุงเทพธุรกิจ เมื่อ 18 พฤษภาคม 2566
ผลงานล่าสุดจากทีดีอาร์ไอ
- ซีรีย์ข้อสังเกตนโยบายช่วงเลือกตั้ง… และประเมินผลงานรัฐบาล-ผู้ว่าฯ
- TDRI Quarterly Review (June 2023)
- พินิจเศรษฐกิจการเมือง: องค์กรโปร่งใส ไม่ฟอกเขียว ด้วยการเปิดเผยข้อมูลความยั่งยืนองค์กร
- ไม่ให้ใครตกหล่น ลดเหลื่อมล้ำด้านสุขภาพ เพิ่มเข้าถึงเครื่องมือแพทย์-แพลตฟอร์มดิจิทัล
- คิดยกกำลังสอง: เอไอก้าวไม่ไกล… ภาษาไทยเป็นเหตุ?